Mikołaj Kopernik -Toruńczyk

Panorama Starego Miasta

MIASTO

Toruń w czasach Kopernika był bogatym ośrodkiem kupieckim, położonym dogodnie nad Wisłą, na szlaku handlowym wiodącym z południa na północ, ku morzu. W obrębie murów miejskich mieszkało około 10 tysięcy mieszkańców, kupców i rzemieślników.  O dobrobycie ówczesnego miasta świadczą liczne budowle mieszczańskie, z których stosunkowo wiele przetrwało do czasów obecnych.

RODZINA KOPERNIKA W TORUNIU

Do tak zamożnego miasta sprowadził się około 1458 r. kupiec krakowski Mikołaj Kopernik, przyszły ojciec astronoma. Przodkowie Kopernika, pochodzący ze Śląskiej wsi Koperniki (pow. nyski) osiedlili się w końcu XIV w. w Krakowie. Wśród polskich rzemieślników i kupców w Krakowie spotkać się można było niejednokrotnie w tym okresie z nazwiskiem Kopernik.

Około 1460 r. kupiec toruński Mikołaj Kopernik ożenił się z Barbarą, córką ławnika miejskiego, Łukasza Watzenrode. ten bogaty mieszczanin toruński był jednym z przywódców miasta, należącego do Związku Pruskiego, założonego do obrony przeciwko Krzyżakom.

Brał on również czynny udział w wojnie trzynastoletniej (1454 – 1466) z Krzyżakami. W spadku po Watzenrodem otrzymała 1462 r. rodzina Koperników obszerny dwupiętrowy dom przy ówczesnej ulicy św. Anny (obecnie ulica Kopernika 17). O przynależności budynku nr 17 do rodziny Koperników świadczą zapiski archiwalne, przebadane dokładnie po II wojnie światowej. Jak wykazały prace konserwatorskie, w latach 1960 – 1964 budynek ten był kamienicą z XV w., budowaną w stylu późnogotyckim, przerabianą w XVIII i XIX wieku. W wyniku zabiegów konserwatorskich przywrócono fasadzie pierwotny późnogotycki charakter, zachowane dawno wysokości kondygnacji, natomiast samo wnętrze ma charakter bardziej nowoczesny z uwagi na swą rolę muzealną. Mieści się tam  bowiem muzeum ,,Dom Kopernika”, stanowiące odział Muzeum Okręgowego w Toruniu.

W tym właśnie domu dnia 19 lutego 1473 r. przyszedł na świat Mikołaj Kopernik, astronom. W tym domu upłynęło mu wczesne dzieciństwo, aż do r. 1480, kiedy rodzina Koperników przeniosła się do wystawniejszego domu przy Rynku Staromiejskim 36. Dom ten sąsiadował z posesją, na której obecnie stoi zabytkowy ,,Dom pod Gwiazdą” (obecnie również oddział muzeum). W 1906 r. domy nr 36 i 37 zostały zburzone, a na tym miejscu wzniesiono obszerny sklep (obecnie PDT). Po r. 1483 zmarł ojciec astronoma, ale Barbara Kopernikowa mieszkała szereg lat w domu przy Rynku.

Dom w którym urodził się Mikołaj Kopernik

Mikołaj był najmłodszym z rodzeństwa, miał brata Andrzeja – również kanonika warmińskiego, siostry Barbarę – ksienię klasztoru benedyktynek w Chełmie i Katarzynę – zamężną za Bartłomiejem Gerterem, ławnikiem miejskim w Toruniu. W wychowaniu dzieci, a zwłaszcza kształceniu synów, po śmierci pomagał Barbarze Kopernikowej brat, biskup warmiński Łukasz Watzenrode.

TORUŃ W CZASACH KOPERNIKA

Mikołaj Kopernik był ochrzczony w kościele parafialnym św. Jana. Jest to kościół gotycki z XIII i XIV w., a jego prezbiterium stanowi najstarszą budowlę na Ziemi Chełmińskiej. Do dziś zachowała się chrzcielnica z XIII w. z barokową pokrywą z XVIII w. W tymże kościele umieszczono w 1580 r. tablicę pamiątkową ku czci Kopernika, a w 1766 marmurowe popiersie astronoma.

Dorastający Mikołaj prawdopodobnie uczęszczał do szkoły miejskiej, mieszczącej się przy kościele św. Jana, mającej w owym czasie wykładowców ze stopniami akademickimi. Być może, później uczył się w Chełmie, natomiast pobyt Kopernika, jako ucznia, we Włocławku, wydaje się mało prawdopodobny. W każdym razie do 18 roku życia przebywał młody Kopernik głównie w Toruniu.

Z okien swojego domu przy Rynku spoglądał Mikołaj na centralną budowlę miasta – gotycki Ratusz Staromiejski. Do dziś należy on do najwybitniejszych osiągnięć średniowiecznej architektury miejskiej w Europie. W XIII w. istniało kilka budynków i wieża, natomiast w końcu XIV w. wzniesiono czworoboczny gmach połączony z wieżą, po licznych zniszczeniach wielokrotnie przebudowywany. Obecnie stanowi on siedzibę Muzeum Okręgowego w Toruniu.

Dom rodziny Kopernika przy Rynku Staromiejskim 36 przed zburzeniem

Za gmachem Ratusza, w północno-zachodnim narożniku Rynku wznosi się potężny masyw gotyckiego, czas jakiś franciszkańskiego kościoła N. P. Marii z XIII i XIV w. nieliczne fragmenty przylegające doń klasztoru zachowały się do dnia dzisiejszego. Na przeciw nie istniejącego dziś domu Kopernika przy Rynku wznosi się pomnik wielkiego astronoma, wykonany według projektu rzeźbiarza Tiecka. Kamień węgielny pod pomnik położono już w 1809 r. z inicjatywy Rady Stanu Księstwa Warszawskiego, jednakże ostatecznie pomnik został wzniesiony w 1853 r. odlany z brązu posąg przedstawia Mikołaja Kopernika, odzianego w togę akademicką, trzymającego w w lewej ręce astrolabium (używany przez Kopernika przyrząd do obserwacji i wyznaczania położenia ciał niebieskich). Na granitowym cokole umieszczono napis łaciński: ,,Nicolaus Copernicus Thorunenis Terrae motor, Solis Caelique stator” , co oznacza: ,,Mikołaj Kopernik Toruńczyk ruszył Ziemię, zatrzymał Słońce i Niebo”.
W 1491 r. Mikołaj Kopernik opuszcza swe rodzinne miasto. Po czteroletnich studiach na Akademii Krakowskiej, udaje się na dalszą naukę do Włoch, po powrocie w 1503 r. osiada jako kanonik warmiński we Fromborku.

Ratusz Staromiejski w głębi kościół Św. Jana

REWOLUCJA KOPERNIKAŃSKA

We Fromborku wykonuje Kopernik obserwacje ciał niebieskich i obliczenia z tym związane, opracowując swą teorię budowy wszechświata, ale oddaje ją do druku, po usilnych namowach przyjaciół, dopiero po kilkudziesięciu latach. I oto w 1543 r. w Norymberdze wychodzi z druku łacińskie dzieło: ,,Nicolai Copernici Torinensis De Revolutionibus Orbium Coelestium Libri Sex”, co oznacza: ,,Mikołaja Kopernika Toruńczyka O obrotach sfer niebieskich ksiąg sześć”. Cóż zawierają te księgi, które tak zrewolucjonizowały ówczesny światopogląd? Kopernikańską teorię budowy Wszechświata, w której centralne położenie przypisane jest Słońcu (po grecku ,,helios”), nazywa się heliocentryczną, w odróżnieniu od panującej poprzednia geocentrycznej, w której ruchy planet i Słońca odbywały się wokół Ziemi (po grecku ,,ge”). Kopernik stwierdził, obserwowany ruch nieba wraz z gwiazdami to tylko ruch pozorny, wynikający z rzeczywistego ruchu obrotowego Ziemi dookoła osi w ciągu 24 godzin, a także ruchu Ziemi dookoła Słońca po orbicie w ciągu jednego roku. A dalej, że obserwowane na niebie przesunięcia planet wynikają z tego, że te ciała niebieskie poruszają się po orbitach dookoła Słońca, zaś obserwator – człowiek widzi ich ruch z poruszającej się Ziemi, będącej z planet. Orbity Ziemi i planet umieszcza Kopernik na heliocentrycznych sferach. Planety występuję w kolejności, jaką znamy dziś, a więc poczynając od Słońca: Merkury, Wenus, Ziemia z Księżycem, Mars, Jowisz, Saturn. Dalszych planet w tym czasie nie znano; Uran, Neptun i Pluton zostały odkryte dopiero w XVIII, XIX i XX w. Poza orbita umieszcza Kopernik sferę gwiazd, uważając, że wszystkie te ciał niebieskie leżą w jednakowej odległości od Słońca, znacznie przekraczając odległości w systemie słonecznym.
W rzeczywistości – z najbliższej sąsiadki Słońca, gwiazdy w gwiazdozbiorze Centaura światło biegnie do nas przez 4.3 lat (prędkość światła wynosi 300 tysięcy kilometrów na sekundę), podczas gdy promień świetlny ze Słońca dochodzi do Ziemi już po 8 minutach. Inne  gwiazdy są bardziej odległe toteż nie mając dzisiejszych instrumentów nie mógł Kopernik stwierdzić różnic w ich odległościach.

Pomnik Mikołaja Kopernika na tle wieży Ratusza

INSTRUMENTY DOKTORA MIKOŁAJA

A jakie były przyrządy astronomiczne używane przez samego Kopernika do obserwacji ciał niebieskich ? Astronom używał 3 przyrządów, wszystkich wykonanych przez niego precyzyjnie z drewna. Były to:

  1. astrolabium albo sfera armillarna – zespół ruchomych kół współśrodkowych (przypominających siatkę współrzędnych na globusie), zaopatrzonych podziałką, używany do mierzenia odległości kontowych planet;
  2. kwadrant – wycinek, stanowiący czwartą część powierzchni koła z naniesiona podziałką i kołkiem, rzucającym cień, do obserwacji słońca;
  3. trikwertum – układ trzech beleczek, połączonych w formie ruchomego trójkąta, mającego podziałki i przezierniki, używany do obserwacji wysokości Księżyca i położenia gwiazd.

Planety w systemie heliocentrycznym Kopernika poruszały się po torach kołowych, uważanych za najdoskonalsze figury geometryczne. Żeby jednak wytłumaczyć zaobserwowane ruchy planet, wynikające w rzeczywistości ich ruch po orbitach eliptycznych, czego dowiódł dopiero Kepler w 1609 r., musiał Kopernik wprowadzić cały zespół kół dla każdej orbity planetarnej.

Kościół N. P. Marii

KOPERNIK WIERNY OJCZYŹNIE

Od swej spokojnej pracy naukowej we Fromborku musiał się Mikołaj Kopernik wielokrotnie odrywać: czy to odbywając podróże po terenie Warmii jako administrator kapituły, czy to organizując obronę Olsztyna przed Krzyżakami, czy wreszcie zajmując się problemami ekonomicznymi. W całej działalności był Mikołaj Kopernik zawsze wiernym patriotą, dbałym o sprawy polskie na ziemiach Warmii i polskiego Pomorza.

Dnia 24 maja 1543 r. Mikołaj Kopernik zmarł we Fromborku, pochowano go w tamtejszej katedrze.

Na lewo – strona tytułowa dzieła Kopernika ,,De Revolutionibus” (wyd. z 1543 r.), na prawo – układ heliocentryczny z rękopisu tego dzieła

ASTRONOMIA W MIEŚCIE KOPERNIKA

W rodzinnym mieście astronoma powstał w 1945 r. Uniwersytet Mikołaja Kopernika, posiadający Wydziały: Humanistyczny, Matematyki – Fizyki – Chemii, Biologii i Nauk o Ziemi, Prawa, Sztuk Pięknych i Ekonomii, kształcący około 6 tysięcy studentów na studiach dziennych i wieczorowych. Jedną z placówek Uniwersytetu jest Obserwatorium Astronomiczne, położone we wsi Piwnice, około 12 km na północ od Torunia. Prowadzone są tam prace badawcze nad właściwościami układu planetarnego i gwiazd przy użyciu teleskopów fotograficznych i radioteleskopów. Na podstawie uzyskanych obrazów fotograficznych lub wykresów odbieranego promieniowania radiowego – uzyskuje się cenne informację o właściwościach fizycznych, chemicznych, ruchach odległych ciał niebieskich. Od 1951 r. działa również w Toruniu Polskie Towarzystwo Miłośników Astronomii, rozwijające ożywioną działalność popularyzatorską przez organizowanie odczytów publicznych, wyświetlanie filmów astronomicznych, przeprowadzanie pokazów nieba przez lunety. W Pięćsetną rocznicę urodzin Mistrza Mikołaja z Torunia – miasto Jego jest jedną z najpoważniejszych placówek astronomicznych w Polsce.

Piwnice – fragment Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu

 

Teleskop Shmidta-Cassegraina (średnica 90 cm) w Obserwatorium w Piwnicach

Astrolabium Mikołaja Kopernika – rekonstrukcja

Fot. Janina Gardzielewska i Andrzej Woszczyk

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *